Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава

Күгәрепкәй ятҡан Урал тауы —

Атай-олатайҙарҙың төйәге.

Ерен-һыуын һаҡлап ҡорбан булған, —

Шунда ята батырҙар һөйәге...

Яҡшы атҡа менеп, ҡулына алып

Уҡ-һаҙаҡҡай тигән ҡоралын,

Аямаған йәнен, түккән ҡанын,

Һис Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава бирмәгән башҡорт Уралын..

Урал.

Тимәк, — үҙ аллылығын! — тип ғорурланып әйтәһе генә ҡала. Бына шул үҙ аллылыҡты һаҡлау юлында башҡорт ҡаны менән даны ҡитғаларҙың ер йөҙөнә дошман ҡандары менән ҡуша юйылмаҫлыҡ яҙылған: Ғайса п Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәйғәмбәр тыуғанға тиклем үк ер йөҙөндә бер-бер артлы үркегән һәм төңөлгән боронғо империяларҙа ла, унан һуңғыларында ла, гәрсә уларҙың бҡтарының бәхеттәрендә хатта башҡорт үҙе правитель булып ултырғанында ла, Башҡортостан тиг Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаән изге тәүтөйәгебеҙ империя эсендә лә үҙенең йөҙөн юймаған, үҙен йоторға самалаусы аждаһаларға ирек ҡуймаған: бабалар белгән Ер Терәге менән Ер Кендегендәге Илаһтар (хоҙайҙар) һәм арыуҙар (арийҙар) тәүтөйәгенең һа Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаҡлаусыһы, ҡурсалаусыһы икәнлектәрен онотмай, башҡорт халҡы теләгән бер дәүерҙә һәм империя эсендә лә Башҡортостандың үҙ аллы (конфедератив) дәүләт рәүешен ҡулында тотоп килгән (мәҫәлән, Һунҡор (Һунғар), Ҡошан, Бүре-Өфөн Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава[26], Төрки Ҡағанат, Хазар, Ҡатай-көҙән империялары осорҙары). Ошо данға һәм ҡанға һеңмеш бөйөк халәт (һәләт) ХIII быуат баштарының татар-монгол ябырылыуҙары осоронда ла, гәрсә империя башлығы Сыңғыҙ-хан һәм уның арҙаҡлы балалары тыумыш-ҡандары Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава буйынса башҡорттоң үҙенең Үҫәргән-Бөрйән ырыуы вәкилдәре булһалар ҙа, уларҙың даулы-ҡанлы сәйәсәте данлы-арыу (арий) бабаларыбыҙҙы уларға ҡаршы торғоҙоп, ҡәҙимгесә үҙ аллы Башҡортостан өсөн дәһшәтле яуға күтәргән Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава: башҡорттар, — тип яҙып ҡалдырған 1236 йылдың йәйендә “Бөйөк Һунҡор” илендә (Башҡортостанда) булып киткән венгр монахы Юлаййән (Юлиан), — “...йылҡы, бүре һ.б.ш. йәнлекктәрҙең итен ашайҙар; лупиә һөтө һәм ҡан эсәләр. Улар Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава аттарға һәм ҡоралдарға бай, һуғыштарҙа ифрат батырҙар.

Боронғоларҙың риүәйәттәре буйынса, -- тип дауамлай сәйәхәтсе, -- улар һунҡорҙарҙың (венгрҙарҙың) ҡасандыр үҙҙәренән бүленеп киткәнлектәрен беләләр, ләкин уларҙың хәҙер Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава ҡайҙа икәнлеген әйтә алмайҙар ине. Татар ҡәүеме (татар-монгол илбаҫарҙары. — Й.С.) уларға күрше тора (Башҡортостанға баҫып кермәгәндәр -- хәлдәре етмәгән, тимәк. — Й.С.). Сөнки шул уҡ татарҙар, улар (башҡорттар) мен Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаән тәүге бәрелешкән саҡта, уларҙы (башҡорттарҙы) һуғышта еңә алмағандар, ә киреһенсә, беренсе һуғышта уҡ улар [башҡорттар] тарафынан еңелгәндәр. Шуға күрә уларҙы [башҡорттарҙы] үҙҙәренә дуҫтар һәм ҡорҙаштар Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава итеп һайлап алғандар һәм, шулай итеп, бергә ҡушылып, улар 15 батшалыҡты башкөлләй ҡыйратҡандар”...

(Һүрәттә: бабабыҙ Сыңғыҙ-хан).

Боронғо бөйөк Башҡортостандың бөйөк Сыңғыҙ-хан империяһына бына ошолай һуғышып еңелмәйенсә, ә тыныс килешеү арҡаһында (өс Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава быуаттан һуң шулай уҡ уыҫ дәүләтенә “тыныс” ҡушылған кеүек) ҡушылыуын һәм шуның һөҙөмтәһендә күпмелер дәрәжәлә әүәлгесә үҙ аллылығын һаҡлап ҡалыуын; аҙаҡ килеп, Сыңғыҙ-хан бабабыҙ вафатынан һуң, Башҡортостан үҙ аллылығы татар-монголдар тарафынан ҡаты ҡы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаҫымға алынып (тап хәҙерге Рәсәй империяһындағы үҙ аллылығыбыҙ ҡыҫылғандай), башҡорттарҙың шул үҙ аллылыҡты ҡулдан ысҡындырмаҫ өсөн быуатбуйына саяланып һуғышыуын әлегәсә махсус төпсөнгән тарихсы ла, тарих та булмағанлыҡтан, һәм Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава ул әле алға һөрөлмөш Йеҙекәй батыр темаһына тығыҙ бәйләнгәнлектән, ошо урында ошо хаҡта ҡыҫҡараҡ белешмә биреп китеү урынлы.

Билдәле булыуынса, боронғо Уралдан күсенеп китмеш Үҫәргән-башҡорттарҙың һәм һун-башҡорттарҙың (бөг Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаөнгө башҡорт милләте нигеҙҙә шул ике ҡәүемдән хасил) алыҫ Алтай тауҙары яғындағы ата-баба тупрағында — хәҙерге Монголия отдалаһында үҙенә башҡа айырымланып көс туплаған Үҫәргән-Бөрйән ырыуы егете Темәсйән (буласаҡ Сыңғыҙ-хан Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава) 1204 йылда Селән-аҡ (Селенга — йәғни аҡ сил, көслө ағын һыу) йылғаһы буйындағы уға ҡаршы ҡырҡышыусы найман-мәркет (хәҙерге Башҡортостандағы наймандар һәм Меңдәр араһындағы мәркеттәрҙең бабалары) ҡәлупиләләр Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава берләшмәһен һәм бер ыңғайҙан шундағы ҡан-ҡәрҙәш татарҙарҙы ла еңеп, Көнбайышҡа табан хәрәкәт итә һәм найман-мәркет ғәскәрҙәренең Көслөк-хан (найман) һәм Таҡта-бей (мәркет) улдары башлығындағы Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава ҡалдыҡтарын Башҡортостандың Көнсығыш сиген билдәләгән Иртыш ярына килтереп терәй һәм шундағы хәл иткес бәрелештә уларҙы тамам ҡыйрата “Монголдың нурлыларын төпсөү” (1240 йылда яҙылған) исемле йәшерен хикәйәттең (С.А. Козин Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава. Соҡровенное сказание. М.-Л., 1941. Артабан: Йәшерен хикәйәт) 198-се параграфында әйтелгәнсә, шул ваҡыт “наймандар мәркеттәр менән бергә боролоп ҡасты. Ҡасып барышлай Иртыш аша кискән саҡта, һыуға батып, кешеләренең күп өлөшөн юғалттылар. Иртышты кисеп бөтк Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәс, наймандар һәм мәркеттәр үҙҙәренең ҡотолоп ҡалған аҙ һанлы кешеләре менән артабан төрлө юлдан йүнәлделәр, ә тәғәйен әйткәндә, найман Көслөк-хан уйғыр хурлууттарының ере аша Чуй йылғаһы буйындағы Сартауыл иленә — Ҡара-Ҡатай Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаҙың Ҡара-ханы менән ҡушылырға китте. Ә мәркет Таҡтаның улдары Хоҙайғол (Худу Гал), Селәүсен (Чилаун) һәм башҡа мәркеттәр бөтәһе бергә ҡанлылар һәм ҡыпсаҡтар тарафына йүнәлеш алдылар”. Күренеүенсә, мәркет-башҡорттар үҙҙәренең ҡан Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава ҡәрҙәше Үҫәргән-башҡорттарға (сөнки “ҡанлы” — ҡәҙимге Үҫәргәндең, ә “ҡыпсаҡ” — VII быуатта Үҫәргәндән саталанмыш ҡәрҙәш ырыуҙың ләҡәптәре) килеп һыйынған (хәҙерге Ауырғазы районындағы Мораҙым ауылы мәркеттәре — шуларҙың тоҡомдары). Тимәк, буласаҡ йыһангир Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава Темәсйәндең яуҙа еңелмеш дошмандарының ҡалдыҡтарын (Ҡатай тоҡомо наймандарҙы һәм Үҫәргән тоҡомо мәркеттәрҙе) тәүтөйәгебеҙ Башҡортостан кире-ҡабат үҙ ҡуйынына алған, ә уларҙы эҙәрлекләүсе ғәййәр Темәсйән ғәскәрҙәре Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава Башҡортостан сиктәрен боҙоп керергә баҙнат итмәгән (кире боролоп киткән) — Башҡортостан (ул дәүерҙәге исеме Көбстан йәғни Бүрестан -- Мәхмүт Ҡашғари китабындағы географик картаны ҡарағыҙ) дәүләтенең көс-ҡеүәтен күрһәте Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаүсе дәлил был.

Шулай ҙа бөтә Башҡортостан көләре[27] (батшаһы) Мүйтән-бей Көнсығыштағы был үҙ ырыуҙашы Темәсйән йөҙөндә боронғо Гөрөш (Кир) һәм Искәндәр (А. Македонский) өлгөһөндәге х Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәтәр яңы йыһангир моронлауын бөтәһенән элек тойомлап белгән һәм, кисекмәҫтән уға итәғәт итеп, уның иң яҡын яранына (уң ҡулына) -- ышаныслы кәңәшсеһенә әүерелгән; сөнки баяғы “Йәшерен хикәйәт”тә (205, 206, 220-се параграфтар) беҙ уны Тем Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәсйән урҙаһының уң ҡанатының бөйөк бейе (нойоны) рәүешендә күрәбеҙ; ә был бик мөһим ваҡиға шулай уҡ Үҫәргән ырыу шәжәрәһендә лә Мүйтән-бейҙең шул Сыңғыҙ-хандың уң яғында т Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаүр башында ултырыуы рәүешендә сағыла (Башкирские шежере. Филологические исследования и публикации. Уфа, 1985; 57-се бит). Тарихтан күренеүенсә, фәҡәт 1205 йылда ғына бер йыл буйына Темәсйән һис кем менән дә ҡылысҡа-ҡылыс һуғышмай, ә алдағы үҙенең бөйөк яҙмышына Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава оло әҙерлек алып бара; был йәһәттән уның иң-иң ышаныслы һәм аҡыллы кәңәшселәренең береһе — Мүкле (Мухали)-нойон йәғни үҙебеҙҙең Мүйтән-бей[28]!.. “Бауырсы (йәғни табынсылар башлығы Бүрекәй — Табын ырыуы башҡорто. — Й.С.) Менән Мухали Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава (Мүкле-Мүйтән. — Й.С.), — тип әйтеп ҡалдырған Сыңғыҙ-хан үҙе, — мин хаҡ эшкә күңел һалыуым менән үк мине шул тиклем дә алға этәрҙеләр ки, ә иһә мин үҙемдең хаҡһыҙлығыма барып ныҡышҡанымда мине шулай уҡ артҡа тарттылар Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава ки, — тап улар килтерҙеләр ҙә инде мине әлеге дәрәжәмә” (205-се параграф). Сыңғыҙ-ханды Сыңғыҙ-хан яһаусылар ҙа тап ошо ике башҡорт, тимәк. Шуға күрә хаҡ бабабыҙ Мухали-Мүйтәндең Сыңғыҙ-хан дәүләтендә тот Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаҡан юғары дәрәжәһе һис тә ғәжәпләндермәй.

Бөтә Башҡортостан көләре (батшаһы) Мүйтәндең һәм уның менән бергә яңы йыһангиргә итәғәт итергә бармыш башҡа башҡорт лупиҙәренең Темәсйән урҙа Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаһында оло ышаныс һәм мәртәбә ҡаҙаныуҙарының нигеҙендә, башҡа сәбәптәр менән бергә, Темәсйән менән уларҙың ысын-ысындан ҡан ҡәрҙәшлеге — бер үк Үҫәргән-Бөрйән ырыу шәжәрәһенән сығыу Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаҙары ла яталыр, әлбиттә. Сыңғыҙ-хандың һәм уның нәҫелдәренең “ҡийат-буржигин” ырыуынан икәнлектәрен яҙып, Сыңғыҙ-хан нәҫелдәренең рәсми тарихсыһы фарсы Рашид-ад-дин ошондай аңлатма бирә:

“Ҡийат” (һуңғы хәрефе “т” — күплек ялғауы. — Й.С.) — “ҡийан”дың к Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаүплек һанда әйтелеше ул” (Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, т. II. М.-Л., 1941; 153-сө бит. Артабан: Тизенгаузен). Ә дөрөҫөрәге, тип аңлата алабыҙ, хәҙерге фән ҡаҙаныштарына таянып, “ҡийат” йәки Америка индейҙары телендәге “койот” (шулай Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава уҡ башҡорттағы “ҡойто”) — ҡий-ата йәғни бүре-ата тигән һүҙ ул (Күбәләк-Тиләү, Юрматы, Бүрәт, Буртас һ.б. ырыуҙарҙың дәдәме — “тотем”ы). Ә шуның киреһе “ҡийан” йәки “хаин” — тулыраҡ әйтелештәге ҡий-ана йәғни Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава “бүре-әсә” ул (Үҫәргән, Бөрйән, Ҡанлы, фарсы һ.б. ырыуҙарҙың дәдәме — “тотем”ы). Һуңғыһына миҫалдар — “Күсәк-бей” эпосындағы “хаин” (“бүре-әсә”) һәм “Жик-Мәргән”дәге “ҡуйан” (шул уҡ “бүре-әсә”, л Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәкин ҡуян-заяц түгел!). Хәҙерге һүҙебеҙ “кейек” тә (зверек) асылында шул уҡ боронғо “кийаҡ” (“бүре-аға”) булып тора. Һәм шулай уҡ туғанлыҡ терминдарыбыҙҙан “ҡайн-ата” (бүре-ата) — ҡатындың иренең (бүренең) атаһы (тесть), “ҡайн-ана” (бүре-ана) — ҡатындың иренең (бүрене Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаң) әсәһе (теща). XIII быуатта Алтын Урҙаға сәйәхәт ҡылмыш Марко Поло Үҫәргән башҡорттарының байрағында бүре башы һүрәтләнеүен, ҡатындары үҙ ирҙәрен “бүрем” (мой волк) тип хөрмәтләүен, ә иренең (бүренең) аҫтына т Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаүшәп ятҡыра торған аҡ йәймәне “бүре астына” (простыня) тип әйтеүен яҙа.

“Хәҙер Дәшт-и-Ҡыпсаҡта йәшәгән күп ҡийаттар (Үҫәргәндәр. — Й.С.), — тип иҫкәртә Рашид-ад-дин, — уның (Сыңғыҙ-хандың)... ырыуынан килеп Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава сыҡҡан. — Һәм ошоно ла өҫтәй: — Ғәмәлдә Сыңғыҙ-хан, уның бабалары һәм ағалары аслан ҡийат (Үҫәргән. — Й.С.) ҡәлупиләһенән икәнлегенә ҡарамаҫтан, Сыңғыҙ-хандың атаһы Үҫәкәй-баһадирҙың балаларының ырыу-ләҡәбе ҡийат-буржигин (Үҫәргән-Бөрйән Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава. — Й.С.) булып китте; улар — ҡийаттар ҙа, буржигиндәр ҙә” (Тизенгаузен, 155-се бит). Бында, беренсенән, Бөрйәндең Үҫәргән ырыуынан саталанып килеп сығыуы тарихи хаҡиҡәт булараҡ үҙенә күрә раҫланыу тапһа, икенсенән, бабабыҙ Сыңғыҙ-хан үҙен, хаҡлы рәүештә, Үҫәрг Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаән-Бөрйән ырыуы кешеһемен, тип таныған һәм үҙ башҡортоноң зирәкйәндәрен, иң ышаныслы ярҙамсылары рәүешендә, үҙ бауыры аҫтына алған. Был хәл башҡорт шәжәрәһендә яҡшы сағыла: “Ғилем эйәһе Мүйтән-бей Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаҙе хан Сыңғыҙ мөхәббәт итеп, [һөҙөмтәлә ул, Мүйтән-бей] һәр хөкүмәт мәжлесендә булыр ине. Бая әйтелгәнсә, Мүйтән аҡыл эйәһе һәм заманының пәйғәмбәре булғанлыҡтан, Сыңғыҙ-хандың хөрмәтен Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава ҡаҙанып, юғарылыҡлы әҙәмдәрҙең дәғүә-хаслыҡтарын тоғролоҡло һәм үтә күреүсән-зирәк хөкөм менән хәл ҡылыр ине (Мүйтән-бей Сыңғыҙ-хан урҙаһының Юғары Хөкөмдары — Дәүләт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава Судъяһы булған. — Й.С.). Һәр үлтерелгән һәм үҙ-ара тартышҡан бөйөк йәндәр Мүйтәндең ҡарамағында хөкөм ителгәндәр. [уның эшенән] ысын-камил риза булғанлыҡтарынан, [араларында] “Мүйтән-бәк” тип мәшһүр Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава булмыштыр; бөйөк зирәкйән Сыңғыҙ-хан был бәкте [Мүйтәнде] ғалиҙәр һанынан мәрхәмәт итеп, түбәндә күренгәнсә, маҡсаттарына ярашлы ярлыҡаны... Дүсбә (йәғни Туҡсаба) улы [Мүйтән] үҙе ирешкән ул Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава бөйөк дәрәжәһе уның нәҫеленән башҡаға булмаясаҡ шарт менән... Оран алды бейлек итер өсөн — “Туҡсаба”[29] тигән оран, һәм дә ырыу-нәҫеленә турҡа-күлдәктәр (Тимер кәпәс һәм Тимер күлдәктәр. — Й.С.), ер Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава-һыу алды... Һәм киләсәк замандарҙа ошо хоҡуҡтарын үҙҙәрендә һаҡлау өсөн тамға алды” (Муса хәҙрәттең “Үҫәргән тәүәрихе”. — Р.Ф. ФА Б.Р. филиалы китапханаһы, РБ-2279, 56-сы бит. Артабан: “Үҫәргән тәүәрихе”). Мүйт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәндең ошо Сыңғыҙ-хан тарафынан танылып раҫланмыш ер-биләмәләре Үҫәргәндең икенсе бер шәжәрәһендә (Башкирские шежере. Филологические исследования и публикации. Уфа, 1985; 57-се бит) теүәлерәк тәфсилләп күрһәтелә:

“Әүәл Аҡ Иҙелдең башынан тамағына саҡлы Аҡ Иҙелг Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаә ҡойған үҙәнләре белән һәм урман вә йылғалары белән; һәм Урал тауының Көнсығыш яғы Уралға яҡын Ишем ҡушылған һыулар, Ирман, Иртыш тигән үҙәнләр, үҙәнләренә ҡушылған бар йылғалары, урман вә ялан бел Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаән; йәнә лә Яйыҡ башы Ялпы таулары, Яйыҡдин ике яғы(ндағы) ер, Яйыҡтың Көнсығыш яғы Тубыл һыуына саҡлы һәм Яйыҡға ҡойған ни бары (барлыҡ) һыулар һәм үҙәнләре һәм урманлары вә яланлары, ердән сыға торған м Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәғдәнләре белән “Туҡсаба” оранлы ошбу башҡортларға — күсеп йәйләгән, ултырып ҡышлау урынларын мәңгелек итеп бирелде”.

Күренеүенсә, Мүйтән көләрҙең (батшаның) ер лупиләмәләре Иҙелдән алып Иртышҡаса бөт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаөн Башҡортостанды иңләгән, ул уҙаман, ысынлап та, бөтөн Башҡортостандың батшаһы көләр Мүйтән булған (уның көләр-батша булыуы хаҡында артабан һүҙ барасаҡ). Ә Сыңғыҙ-хан урҙаһындағы уның оло абруйына кил Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаһәк, ул, Мүйтән-бей, ысынлап та заманаһының тәрән аҡыл эйәһе, талантлы дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмәне, һәм, шәжәрә һүҙҙәре менән әйткәндә, “пәйғәмбәре” лә булған, ул бөтәһен алдан Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава уҡ тәрән аңлап, төптән күреп эш иткән.

Башҡорттоң икенсе бер тарихнамәһендә лә (Башкирские шежере. Уфа, 1960; 164-се бит) шул уҡ заман һәм ваҡиғалар сағыла:

“Ҡара-Табын аймағы Майҡы-бейҙән таралмыштыр, — тиелә унда. — Майҡы-бей (Мүйт Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаән-бейҙең бер туған ҡустыһы. -- Й.С.) Сыңғыҙ-хан дәүерҙәрендә Урал тауының Миәдәк (Миә-тау хәҙерге Миәс ҡалаһы ултырған ер. — Й.С.) тигән урынында булып, Миәс (Миә-һыу. — Й.С.) йылғаһы буйында м Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәҡам иткән; ул Сыңғыҙ-ханға бүләк алып барып, уның менән юлдаш булып, Сыңғыҙ-хан менән бер арбала ултырып йөрөгән; исемен Уйшин Майҡы-бей тигәндәр”... Уйшин Майҡы-бейҙең дә, тап Мүйтән-бей ке Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаүек үк, Сыңғыҙ-ханға үҙ теләге менән барып ҡушылыуы тураһындағы хикәйәт башҡорт тәүәрихе “Әхүәл Чыңғыз-хан вә Аҡсаҡ Тимер”ҙә лә (16-сы бит) бирелә һәм шуныһы ҡыҙыҡлы: унда Сыңғыҙ-хан арбаһын уны Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаң лупиҙәре һөйрәп йөрөтөүе әйтелеп, бындай йоланың булғанлығы үҙ сиратында баяғы “Йәшерен хикәйәт” (55-се бит) тарафынан дөрөҫләнә; йәғни ҙә ки бер һуғышта Сыңғыҙ-хандың аҫтындағы аты йығылып үлгәс, ҡустыһы Балаҡатай Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава уны тиҙ генә башҡа берәүҙең атына мендереп үлемдән ҡотҡара, әммә атҡа мендергәндә ярамаған эш -- уң ҡулы менән түгел, ә һул ҡулы менән күтәрмәкләгәне өсөн яза урынына Сыңғыҙ-хан уны, бер туған ҡустыһын Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 глава, үҙе ултырған арбаға ат урынына ектерә...

Бөйөк уҙамандарыбыҙ Мүйтәнгә һәм Майҡыға бер юлы ҡағылышлы бер мәғлүмәт Рашид-ад-диндә теркәлгән (Тизенгаузен, 187-се бит):

“Барын ҡәлупиләһе.Был Барын ҡәлупиләһе Табын ҡәлупил Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаәһенә яҡын-ҡәрҙәш, [Табын иһә] Барын ҡәлупиләһенән тармаҡланған... Был Барын ҡәлупиләһенән сыҡҡан билдәле ҙур әмирҙәрҙән Сыңғыҙ-хан заманында бер әмир булды, уның исеме Найако-нойон (Майҡы-бей. — Й.С.), ул уң ҡанат әмирҙәре иҫәбенд Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаә һәм Мухали-нойондан (Мүкле йәки Мүйтән-бейҙән. — Й.С.) бер баҫҡысҡа түбәнерәк ине; ул (Майҡы-бей. — Й.С.) уның [Сыңғыҙ-хандың] гөбөрнатор дәрәжәһендәге хөрмәтле кешеһе булды”. Ысынлап та, үҙ ҡан ҡәр Попытка Чельбира пробиться на Ближний Восток и в Индию. 19 главаҙәштәре булған башҡорт лупиҙәрен Сыңғыҙ-хан үҙенең уң ҡанаты аҫтына алған (башҡа тоҡом ярандары — һул ҡанат)...


ponyatiya-tehniki-i-tehnologii.html
ponyatiya-tochnost-formulirovok.html
ponyatiya-vidi-ponyatij-sposobi-formirovaniya-ponyatij-na-urokah-okruzhayushego-mira.html